REM: raar en rommelig relaas

In de zeezender-geschiedenis zijn aardig wat potsierlijke boekjes verschenen. Het net verschenen 'Russische roulette raid TV-eiland REM' spant de kroon. Niet de angst voor TV-reclame en de bedreiging van de omroepen in Hilversum leidde tot ingrijpen bij het REM-eiland, maar de angst voor Russische spionage, beweert oud Telegraaf-journalist Theo Jongedijk. Jelle Boonstra las dit 'rare en rommelige relaas' (om in de alliteratie van de titel te blijven) en bleef in verbazing achter. Lees hier het verhaal van Jelle.

Raar en rommelig REM-relaas
Tekst: Jelle Boonstra

Prikkelend hoor, die stelling dat angst voor de Russen het REM-eiland op 17 december 1964 de das om heeft gedaan. Volgens Jongedijk vond de regering het risico van een kunstmatig eiland op de Noordzee veel te groot, buiten alle overheidscontrole en zo dicht bij het Nederlandse machtscentrum. Hoezo? Is dat thema ons dan met z'n allen ontgaan? In de publiciteitsstorm rond het eiland is in 1964 viel geen enkele maal de term Koude Oorlog. In de handelingen van de Tweede Kamer werd met geen woord over de Russen gesproken. In de biografieën van de hoofdrolspelers van toen (omroepminster Scholten, premier Marijnen, zijn opvolger Cals, de financiers Zwolsman en Verolme) is het evenmin een thema. Heeft de REM dan een verborgen geschiedenis?

In de Spreek’Buis gaf Tom Verlind de schrijver vooraf veel krediet: "Het vermoeden bestaat dat Rusland een oogje had op het REM-eiland als vooruitgeschoven post van de Russische inlichtingendienst. De mast kon gebruikt worden voor signals intelligence, vreesde de BVD; het verzamelen en analyseren van informatie via elektronische signalen. De bemanning van Amerikaanse en Britse technici kon mogelijk -bedoeld of onbedoeld- gevoelige informatie verstrekken. Dat maakte de veiligheidsdienst zenuwachtig, blijkt uit de dossiers." Dossiers? Jazeker, schrijft Verlind: “Onderzoekers hebben toegang tot tienduizenden dossiers uit de BVD-periode (1945–1998). Uit de vrijgegeven documenten valt af te leiden dat de BVD rapportages opstelde over de kwetsbaarheid van installaties op het continentaal plat."

Aldus worden gouden bergen beloofd, maar helaas wacht je in dit boekje slechts een leeg en dor landschap. Je denkt dat Jongedijk zich meteen maandenlang opsloot in het Nationaal Archief om die ouwe BVD-dossiers en notulen van de ministerraad stelselmatig door te ploegen. Vergeet het maar, er is nul huiswerk gedaan, er zijn nul conclusies, laat staan dat het aannemelijk wordt gemaakt dat de REM uiteindelijk werd ingenomen om de Russen de voet dwars te zetten. Dat Jongedijk door de Telegraaf is opgevoed, lees je in elk hoofdstuk terug. Met een veldslag was een eind gemaakt aan de uitzendingen van de REM, schrijft hij. Door 'mariniers'! Ach, welnee, gekkie - op de dag van het einde werd kapitein Erik Gerritsen van de dienst luchtvaart van de Rijkspolitie door een marine-helikopter aan een lier op het platform neergelaten, hij vroeg aan een bemanningslid waar de zender was, die liep gedienstig mee en Gerritsen zette vervolgens de zender uit. Tot zover de zeeslag.

En waar was de regering zo bang voor? Dat de Russen een poot aan de grond zouden krijgen op dat kleine REM-eiland (15x25 meter) dat werkelijk tot aan de huig toe vol zat met technici die de radio- en tv-uitzendingen deden? Dan was een leeg eiland een stuk gevaarlijker? Denk gewoon via lijnen van de logica. Zo'n eiland had je toch als de wiedeweerga afgebroken? Maar de overheid liet de REM nog tien jaar onbeheerd roesten in zee. Dááág theorie. Bovendien waren de Russen helemaal niet afhankelijk van een kunstmatig eiland van derden. Ook in de jaren '60 wemelde het op de Noordzee al van Sovjet-trawlers die niet op haring maar op informatie kwamen vissen. De Russische ambassade aan de Andries Bickerweg was hemelsbreed 2,12 kilometer van het Binnenhof verwijderd, met meer antennes op het dak dan bij de REM en Veronica en Radio Scheveningen samen. Ruim 30 jaar lang probeerde de BVD er de constante stroom van gecodeerde berichten heen & weer te ontcijferen.

Wat voor bewijs had Jongedijk dan wél? Er ligt, betoogt hij, nog altijd een onopgeloste moord op Claude Berkeley. Deze 'REM-regisseur' werd op 28 september 1965 levenloos uit het Amsterdam-Rijnkanaal gevist. Volgens Jongedijk was hij vooraf nog in Rusland geweest (al kon hij daar het bewijs zelf al niet vinden). Daar had hij in een ander hotel geslapen dan z'n reisgenoten. Heel verdacht allemaal!  Een complot, dat kan bijna niet anders. Heel jammer alleen dat Berkeley geen REM-regisseur was, hij maakte in opdracht met Bertram van Munster een film over de bouw van het REM-eiland, van verdere betrokkenheid van deze freelancer is geen bewijs, ook Jongedijk heeft het niet gevonden.

En wat zou de dood van Berkeley verder moeten betekenen? Toen hij werd vermoord was de REM alweer tien maanden uit de lucht. Jongedijk belde Van Munster in de VS om het naadje van de kous te vernemen, waar rook is, is vuur - nietwaar? Maar Van Munster had geen zin of geen tijd voor dit complot, hij moest naar een afspraak en de REM-schrijver ondernam geen tweede poging om 'm nóg eens te bellen. Bij dat soort research moet je vol ontzag even gaan zitten. Dat de Amsterdamse politie geen trek had om op zijn verzoek in een moord van 61 jaar te duiken, vond hij eveneens verdacht.... De politiezegsman was zo nuchter als maar zijn kan: Berkeley was homoseksueel (Jongedijk hanteert nog de term homofiel, die al een halve eeuw geleden in onbruik raakte), hij had contacten met homo-prostituees achter het CS in Amsterdam, waar ook zijn auto werd gevonden, veel spannender dan dat konden ze het niet maken. En wederom geen Rus in zicht.

O ja, ook initiatiefnemer Verolme was wel eens in Rusland geweest, maar waar en wanneer en met wie? Was dat voor de REM dan of tijdens, of erna? Jongedijk suggereert ook hier een boel maar toont wederom niets aan. Dat een wereldwijd bouwende scheepsman als Cornelis Verolme wel eens in Rusland is geweest? Tja, vast wel – maar daar kun je nog geen spion van boetseren. Veel geschreeuw en weinig wol dus allemaal, de enige lectuur die hij heeft opengeslagen is een oude Telegraaf, met een verhaal van zichzelf. In 2003 ging hij met een omroepster van toen - Marianne Bierenbroodspot – nog ‘ns op bedevaart naar het eiland. Kennelijk is toen het idee in zijn hoofd gekropen dat hij een regelrechte REM-specialist was.

Best jammer dat de REM ook ditmaal geen goede geschiedschrijving heeft gevonden. In het boekje 'Van REM naar TROS' werd de knipselmap uit 1964 zo'n beetje met eigen woorden naverteld, maar eigen research of interviews? Ho maar.  In dit geval wil ik graag adviseren: hou de 24 euro voor dit proza (waar overigens ook al geen woord wijst op een ‘Russische roulette’) maar mooi in de zak. Ga ermee naar het REM-eiland aan de Haparandadam in Amsterdam en neem er een kopje koffie (kan nét, het is een dure tent). Dat levert vast en zeker een beter vergezicht op dan dit grote-letter boekje met z’n 128 pagina’s kan leveren.

FOTOCREDITS
Foto 1: REM eiland in 2025, PS montage met originele mast (Copyright: Jelle Boonstra)
Foto 2: Bouw REM eiland 1964 (Copyright: Fotopersbureau H. de Boer)
Foto 3: REM eiland in verval 1972 (Copyright: Jelle Boonstra)
Foto 4: REM eiland in 2004 vanuit helicopter (Copyright: Jelle Boonstra)
Foto 5: REM eiland als restaurant 2025 (Copyright: Jelle Boonstra)
Foto 6: REM eiland 2025 vanuit de Houthavens waar de Caroline schepen lagen (Copyright: Jelle Boonstra)

Bron/tekst: Jelle Boonstra / MediaPages